Direct naar de content

DNA geeft (slechte) gewoontes prijs

Auteur: Nathalie Winkster
Gepubliceerd op:

Uit een beetje DNA dat gevonden is op de plaats van een misdrijf kunnen zien dat de dader rookt. Onderzoekers van het Erasmus MC hebben een methode ontwikkeld waarmee dat mogelijk wordt. Is het voorspellen van leefstijlkeuzes de volgende stap in forensisch DNA-onderzoek? Wat betekent dit voor onze privacy?

Op een plaats delict zijn vaak heel wat hints te vinden. Tenminste, als je weet waar je moet zoeken. Met een beetje geluk laten daders namelijk onbedoeld hun DNA achter. En daar valt veel uit af te lezen. Zo kunnen forensisch experts bijvoorbeeld voorspellen welke kleur ogen, haar en huid iemand heeft. Maar ook hoe oud iemand ongeveer is en waar hij of zij vandaan komt. En daar blijft het niet bij.

Portret van dr. Athina Vidaki, voormalig onderzoeker bij de afdeling Genetische Identificatie van het Erasmus MC.

Dr. Athina Vidaki, voormalig onderzoeker bij de afdeling Genetische Identificatie van het Erasmus MC

Erasmus MC

Dynamisch DNA

Veel van wat we doen en laten, zorgt voor kleine omkeerbare chemische veranderingen in ons DNA. We noemen dit epigenetische veranderingen. “De code van je DNA blijft hetzelfde, maar de manier waarop het afgelezen wordt niet. Zo kan ons lichaam zich snel aanpassen aan onze omgeving en aan ons gedrag”, vertelt dr. Athina Vidaki, voormalig onderzoeker bij de afdeling Genetische Identificatie van het Erasmus MC. Dat geldt niet alleen voor roken, maar ook voor het gebruik van alcohol, drugs en medicijnen. En of je bijvoorbeeld veel sport of stress hebt.  

Je leefstijl laat dus sporen achter en onderzoekers kunnen deze steeds beter oppikken en ontrafelen. “Met deze extra informatie uit het DNA willen we de poel verdachten kleiner maken na een misdrijf”, zegt Vidaki. Niet per se door letterlijk na te gaan of iemand wel of niet rookt, maar door deze kennis mee te nemen in de modellen die gebruikt worden om iemands leeftijd in te schatten. ,,Voor de politie is iemands leeftijd hele waardevolle informatie, maar op dit moment zijn de inschattingsmarges voor hoe oud iemand is nog erg groot. Het kan zomaar zijn dat ze er een paar jaar naast zitten. Epigenetische informatie kan helpen om die inschattingen accurater te maken. Want we weten dat bepaald gedrag, zoals roken, invloed heeft op hoe snel je DNA ouder wordt’’, zegt Vidaki. Daarnaast kan epigenetisch onderzoek naar leefstijl natuurlijk ook interessant zijn voor medische doeleinden. Bijvoorbeeld voor het ontwikkelen van gepersonaliseerde behandeling en voor het monitoren van zieken.

Wat is epigenetica?

Ons DNA staat vast, maar de manier waarop het afgelezen wordt niet. En dat is handig, want het zorgt ervoor dat we ons snel kunnen aanpassen aan omstandigheden van buitenaf. Als er bijvoorbeeld opeens een hongersnood uitbreekt, reageert ons lichaam daarop. Hoe? Nou, door bepaalde genen aan of uit te zetten. Zo kan ons lichaam er voor zorgen dat er meer van een bepaald eiwit gemaakt wordt als dat nodig is, of juist voorkomen dat een eiwit wordt gemaakt. Daarbij speelt epigenetica een belangrijke rol. Je kunt het vergelijken met bladmuziek. De noten op het papier blijven hetzelfde, maar als het stuk door verschillende muzikanten wordt uitgevoerd, kan de muziek toch heel anders zijn! En in je lichaam zijn het dus epigenetische processen, zoals methylering, die bepalen hoe je DNA wordt afgelezen. Leefstijlkeuzes zoals roken zorgen voor epigenetische veranderingen en kunnen daardoor invloed hebben op je genexpressie. Dat kan potentieel ongunstig uitpakken voor je gezondheid, maar gelukkig zijn die veranderingen ook weer omkeerbaar! Je epigenetische profiel staat namelijk alles behalve vast.

Zorgen voor morgen

Ondanks de potentiële toepassingen, ligt het onderzoek naar leefstijlkeuzes aan de hand van epigenetica gevoelig. Vidaki snapt de bezorgdheid van het algemene publiek, zeker als het op privacy aankomt. “Kijk, normaal gesproken kan iedereen op straat meteen zien hoe jij eruit ziet, maar wat je allemaal achter gesloten deuren doet… Dat was tot voor kort een raadsel voor de buitenwereld. Tenzij je het zelf vertelde. Ik denk dat mensen bang zijn dat hun DNA in de toekomst al hun zeer persoonlijke gewoontes blootgeeft, waar ze zich misschien wel voor schamen, bijvoorbeeld bij de dokter”, zegt Vidaki.

Ook zijn er mensen die zich zorgen maken over de potentiële toekomstige invloed van hun epigenetische profiel op het krijgen van een hypotheek of zorgverzekering, als die gegevens in de verkeerde handen vallen. Moeten mensen die ongezonde keuzes maken straks bijvoorbeeld meer betalen voor hun zorgpremie? “Met goede regelgeving kom je een heel eind, maar het ontwikkelen daarvan is zo makkelijk nog niet. We zien steeds dat het altijd wel even duurt voordat de regelgeving de technologie kan bijbenen. Tot die tijd kom je in een soort overbruggingsfase terecht met veel grijze gebieden”, zegt medisch ethicus Boy Vijlbrief van de Afdeling Klinische Genetica in het Erasmus MC.

Daarnaast is epigenetische data volgens Vijlbrief een hele nieuwe categorie van data en dat maakt het ontwikkelen van goede afspraken ook lastiger. Want: je DNA-sequentie zelf staat min of meer vast, maar je epigenetische profiel is juist heel dynamisch. Daardoor moet je er op een hele andere manier mee om gaan dan met de DNA-tests waar we nu al mee werken. “Epigenetisch onderzoek naar leefstijlkeuzes levert gewoon echt complexe informatie die heel nauwlettend en precies geïnterpreteerd moet worden. Welke conclusies mag je daaruit trekken? Er zitten echt nog wel wat haken en ogen aan”, vertelt Vijlbrief.

Om de tafel

Het onderzoek verkeert nu nog in een beginfase en de ene leefstijlkeuze is de andere niet. “Voorspellen dat iemand rookt, is één ding, maar achterhalen of, en hoeveel alcohol iemand drinkt, blijkt al een stuk lastiger te zijn”, vertelt Vidaki. Daarnaast is er voor de huidige technieken erg veel DNA-materiaal nodig en op een plaats delict is dat er vaak niet. ,,We zijn er dus nog lang niet.’’ Toch is het volgens Vidaki belangrijk om nu al met elkaar in gesprek te gaan. Niet alleen met onderzoekers, maar ook met medisch specialisten, forensische experts, politici en vergeet de mensen niet die hier zelf mee te maken kunnen krijgen. Zoals delinquenten en patiënten. Vidaki: ,,Technologische ontwikkelingen kunnen we niet stoppen, maar we hebben natuurlijk wel invloed op hoe nieuwe technieken gebruikt gaan worden.’’

Het Collingridge-dilemma

Nieuwe technologie brengt hopelijk vooruitgang met zich mee, maar ook nieuwe uitdagingen en mogelijk zelfs problemen. En wat die problemen precies zijn, tja, dat is van tevoren vaak lastig in te schatten. Precies daar komt het zogenoemde Collingridge-dilemma vandaan. Deze theorie stelt dat er in de beginfase van  nieuwe  technologische uitvindingen veel ruimte is om richting te geven aan het gebruik ervan, maar dat er weinig informatie beschikbaar is. En dat naarmate de nieuwe technologie verder ontwikkeld is, er wel meer kennis is, maar dat het tegen die tijd een stuk lastiger is om bij te sturen omdat er in de praktijk al een bepaalde weg is ingeslagen. Dit maakt het ontwikkelen van regelgeving rondom nieuwe innovaties zo ongelofelijk lastig, maar wel ontzettend relevant.

Deel dit artikel

Gerelateerde artikelen

  • Hoeveel CRISPR-Cas in je gewas?

    Afgelopen juli kwam de Europese Unie met een opvallend voorstel: moderne gentechnieken toestaan in de teelt, vrij van extra controles. Volgens dit voorstel mogen telers met deze technieken stukken DNA verwijderen en tot twintig genetische bouwstenen (DNA-‘letters’) toevoegen aan gewassen. Zijn die twintig letters veel …

    • CRISPR-Cas in je gewas
    • Voedsel produceren
  • Is het wel veilig, dat CRISPR-Cas in je gewas?

    Genetische technieken veranderen het DNA, bedoeld en onbedoeld. Het kan onverwachte verandering in een gewas opleveren: misschien wordt de plant er wel giftig van, of ontstaan er nieuwe allergenen. Risico’s zijn niet uit te sluiten. Maar bij klassieke veredeling en zelfs voortplanting in de natuur gebeurt dat ook. Hoe groot is het gevaar van knutselen met DNA?

    • CRISPR-Cas in je gewas
    • Duurzaamheid vergroten
    • Voedsel produceren
  • Op reis langs bekende denkers in de evolutie

    Wie waren de wetenschappers die ons begrip van evolutie hebben gevormd? Stap maar in, want biotechnologie.nl neemt je mee in een tijdmachine langs de grote denkers in de evolutie, zoals Charles Darwin, Gregor Mendel en Fred Sanger.

    • Voedsel produceren
    • Ziekten genezen
Meer artikelen