Direct naar de content

Het probleem met stamcelbanken

Auteur: Imke Smeets
Gepubliceerd op:
Freepik

In 2021 trok de staatssecretaris van Volksgezondheid de vergunning in van Stamcelbank Nederland. Bij de Stamcelbank konden ouders de stamcellen van hun jonge kinderen laten opslaan, zodat die later misschien gebruikt konden worden als het kind een ernstige ziekte kreeg. Maar de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd vond dat dit niet veilig genoeg gebeurde. Er waren tientallen problemen. Er werd bijvoorbeeld niet altijd steriel gewerkt, en er bestond een gevaarlijk risico op verwisseling van stamcellen van verschillende personen. Hoe zat dit? En hoe uniek is het geval van de Stamcelbank?

Het verhaal van Stamcelbank Nederland

Stamcellen uit een navelstreng

Eerst moeten we begrijpen hoe de Stamcelbank werkte. Stamcellen zijn een soort basiscellen. Ze hebben nog niet de vorm aangenomen van bijvoorbeeld een zenuwcel, spiercel of vetcel en kunnen dus nog allerlei kanten op. Stamcellen uit het bloed worden gebruikt om sommige ziekten mee te behandelen, zoals lymfeklierkanker, sommige soorten bloedkanker en een paar andere bloedziekten.

Bij een stamcelbehandeling kun je gebruik maken van de stamcellen van iemand anders, maar het is heel moeilijk om een donor te vinden wiens cellen geschikt zijn voor jou. Als het kan, is het daarom beter om eigen stamcellen te gebruiken. Dat levert ook betere genezing op. Alleen: hoe ouder we worden, hoe minder stamcellen we hebben. Eigen cellen gebruiken wordt dus steeds moeilijker. Maar wat als je de stamcellen die je als baby hebt, kunt opslaan om ze later te gebruiken? In navelstrengbloed zitten namelijk heel veel stamcellen. Navelstrengbloed kun je gemakkelijk afnemen zonder dat de baby er last van heeft.

Dit is precies wat de Stamcelbank deed. De kans dat je kind later een ziekte krijgt die met stamcellen behandeld kan worden, is klein. Maar als je kind ziek wordt, dan heb je liever die stamcellen achter de hand, aldus de Stamcelbank. Ouders konden 495 euro betalen voor het afnemen van het navelstrengbloed van hun kind. Dan werden de stamcellen gekoeld met vloeibaar stikstof en zo opgeslagen. Dat kostte jaarlijks nog eens 135 euro. Geen slecht idee, misschien. Maar dan moet het allemaal wel veilig gebeuren, en nog werken ook.

Zorgen over veiligheid

Helaas ontdekte de Inspectie niet één, maar meerdere gebreken. Eén ervan is zo ernstig dat het donoren misschien nog veel zieker kon maken: de Stamcelbank had namelijk moeite om de juiste persoon terug te vinden bij de juiste stamcellen. Dat kan heel gevaarlijk zijn. Het lichaam kan de vreemde cellen afstoten. Of de vreemde stamcellen gaan zich in het lichaam ongecontroleerd delen.

Frank Staal, professor in moleculaire stamcelbiologie in Leiden, herinnert zich het voorval goed. “Het Nederlandse bedrijf achter de Stamcelbank ging failliet. Het werd toen overgenomen door een Frans bedrijf, en toen door een Pools bedrijf. Het toezicht is daarbij behoorlijk verdwenen. Maar dat kan natuurlijk niet, het moet wel kloppen! Als je per ongeluk de stamcellen van een andere donor krijgt, krijg je al snel allerlei problemen: afstoting, ernstige afweerreacties, of leukemie.”

In vloeibaar stikstof kunnen stamcellen voor langere tijd ingevroren worden
In vloeibaar stikstof kunnen stamcellen voor langere tijd ingevroren worden.

Het navelstrengbloed moet bovendien steriel worden afgenomen. “Je moet de navelstreng aanprikken met een steriele zak,” zegt Staal. “Je kunt het niet gewoon in een buisje laten lopen. Dan is de wond namelijk even open, en kunnen er bacteriën en virussen bij komen.” Ook dat kan gevaarlijk zijn wanneer je later een patiënt wil behandelen met de stamcellen in het navelstrengbloed. Nam de Stamcelbank het bloed inderdaad steriel af? Ook dat is onzeker, zegt de Inspectie.

Weinig effectief

Maar zelfs als de methoden van de Stamcelbank volledig veilig zouden zijn, werkt het dan ook? Kun je inderdaad kinderen, of zelfs volwassenen, behandelen met hun eigen stamcellen, die zijn afgenomen net na de geboorte? Staal: “Er zijn maar heel weinig ziekten die je zo kunt behandelen. De kans dat je de ingevroren stamcellen nodig gaat hebben is dus heel klein.” Zelfs als een ziekte met stamcellen behandeld kan worden, betekent dat niet dat het altijd werkt.

In theorie zou je ingevroren stamcellen wel kunnen toepassen bij kinderen met acute lymfatische leukemie. Die krijgen dat vaak als ze tussen de vijf en tien jaar oud zijn. Nu al worden sommige van die kinderen met donorstamcellen behandeld. “Ja, in theorie is het mogelijk om de eigen, ingevroren stamcellen te gebruiken,” zegt Staal.  Maar werkt dat in de praktijk? Het antwoord is bijna altijd: nee! Je hebt veel stamcellen nodig voor een behandeling, en zoveel stamcellen zitten er eigenlijk nooit in het navelstrengbloed.” En de stamcellen laten delen in het lab, zodat je meer stamcellen kunt maken? “Wereldwijd proberen wetenschappers dat. Maar het is nog te moeilijk.”

Op de website vermeldde de Stamcelbank allerlei succesverhalen uit het buitenland. Zoals het verhaal van dit meisje, dat zou hebben leren fietsen dankzij een behandeling met haar eigen stamcellen.

Stamceltoerisme

Er bestaan meer van dit soort commerciële initiatieven die stamcellen gebruiken. Soms treedt de Inspectie ook daartegen op. De Stamcelbank had eerst wel een vergunning. Maar, zo herinnert Staal zich, er zit ook wel eens een bedrijf tussen dat niet eens medische toestemming heeft gekregen. “Dit soort bedrijven verdienen ontzettend veel geld hiermee,” zegt Staal. “Binnen ons zorgmodel wordt sowieso heel veel winst gemaakt. Kijk naar de grootste tien bedrijven ter wereld. Daar zitten vier of vijf farmaceuten tussen. Dat is op zichzelf niet slecht. Zo hebben we het stelsel ingericht. Maar het is niet oké om geld te verdienen aan iets dat in de praktijk eigenlijk niet werkt.”

Volgens Staal valt het in Nederland wel mee met commerciële bedrijven die stamcellen gebruiken. Maar daarom reizen Nederlanders soms naar het buitenland, in de hoop dat ze daar wel een commerciële behandeling kunnen krijgen die er in Nederland niet is. Staal: “Dit soort stamceltoerisme kan heel duur zijn en werkt misschien niet eens. In het slechtste geval is de behandeling zelfs gevaarlijk.” Iedereen die dit overweegt, zal dus eerst uitgebreid medisch advies moeten inwinnen.

De eigenaar van Stamcelbank Nederland verscheen ook bij RTL Late Night

In het geval van de Stamcelbank Nederland was dus niet zeker of de procedure wel veilig verliep. Het is vooral ernstig dat de Stamcelbank haar administratie niet goed op orde had. Daardoor kon niet volledig gegarandeerd worden dat de juiste donor de juiste stamcellen terugkreeg. Zoiets kan heel ernstige gevolgen hebben. Maar zelfs als de behandelingen van de Stamcelbank veilig waren, is het maar de vraag of ze werken. Eigenlijk zijn er bijna altijd méér stamcellen nodig dan er in het ingevroren navelstrengbloed van de donor zitten. De kans dat een kind hiermee gered kan worden is dus heel erg klein.

Meer weten over stamceltherapie?

Helpdesk Regeneratieve Geneeskunde (UMC Utrecht)

Deel dit artikel

Gerelateerde artikelen

  • ‘Er moet een weerwoord zijn’

    Met CRISPR-Cas zou je gewassen kunnen produceren die beter tegen droogte kunnen of een hogere opbrengst opleveren. Sommigen zien er een oplossing voor voedselschaarste in. Anderen zijn bezorgd over onbekende risico’s. Moeten wetenschappers zich mengen in deze discussie? We spraken hierover met Sjef Smeekens en …

    • Voedsel produceren
  • Dit willen we met stamcellen in Nederland

    Hoe handig zou het zijn als we zieke cellen gewoon door nieuwe cellen konden vervangen? In theorie is dat mogelijk. Zogenaamde stamcellen worden in Nederland ingezet bij bijvoorbeeld leukemie, sikkelcelziekte en multiple sclerose. Maar donorcellen zijn voor een patiënt niet ideaal. En aan lichaamseigen en …

    • Ziekten genezen
    • Ziekten voorkomen
  • Wanneer is een foetus ‘levensvatbaar’?

    Vanaf welk moment is een foetus levensvatbaar? Dat hangt ervan af welke definitie van ‘levensvatbaarheid’ je gebruikt, stelt ethicus Lien De Proost. En dat heeft mogelijk praktische gevolgen voor ons beleid rond vroeggeboorte en abortus. Stel je twee ouders voor, Anna en Mark, die zich …

    • Ziekten genezen
    • Ziekten voorkomen
Meer artikelen